नेपालमा युवा, अपाङ्गता, यौनिकता र लैङ्गिकतासँग सम्बन्धित अन्तरछेदियताको सवाल

नेपाल विविधता, बहुभाषिकता र बहुसांस्कृतिक पहिचानले सम्पन्न समाज हो। तर यही विविधताभित्र असमानता र बहिष्करणका तहहरू पनि गहिरो रुपमा भेटिन्छन्। विशेषगरी युवा, अपाङ्गता, यौनिकता र लैङ्गिकताको प्रश्न एक–अर्कासँग गाँसिँदा उत्पन्न हुने अन्तरछेदियता (Intersectionality) हाम्रो नीतिनिर्माण, सेवा प्रवाह र सामाजिक सोचको तहमा अझै पर्याप्त रूपमा सम्बोधन भएको छैन। अन्तरछेदियता भन्नाले व्यक्तिको पहिचानका विभिन्न आयाम—उमेर, लिङ्ग, यौनिक अभिमुखता, लैङ्गिक पहिचान, अपाङ्गताको अवस्था, जातीय/भौगोलिक पृष्ठभूमि—एकअर्कासँग जुधेर वा जोडिएर विशेष किसिमको भेदभाव र अवसरको असमानता सिर्जना गर्नु बुझिन्छ।

नेपालमा युवाहरू आफैंमा संक्रमणकालीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेका एक समूह हुन्। शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, सहभागिता र आत्मनिर्णयको अधिकार जस्ता क्षेत्रमा उनीहरूले अनेक चुनौती झेलिरहेका छन्। तर जब कुनै युवा अपाङ्गता भएका हुन्छन्, वा उनीहरूको यौनिक अभिमुखता/लैङ्गिक पहिचान मुलधारभन्दा फरक हुन्छ, तब उनीहरूको चुनौती दोब्बर–तेब्बर बन्छ। उदाहरणका लागि, अपाङ्गता भएकी युवतीले विद्यालयमा भौतिक पहुँचको अभाव, घरभित्र संरक्षणवादी दृष्टिकोण, र सार्वजनिक स्थानमा लैङ्गिक हिंसाको जोखिम तीनै तहमा सामना गर्नुपर्छ। यदि उनी यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसंख्यक समुदायसँग पनि सम्बन्धित छिन् भने, सामाजिक कलङ्क र कानुनी अस्पष्टताले थप अवरोध खडा गर्छ।

यौनिकता र लैङ्गिकताको सवाल नेपालमा अझै संवेदनशील विषय मानिन्छ। यद्यपि संवैधानिक रूपमा समानता, पहिचान र भेदभावविरुद्धको व्यवस्था गरिएको छ, व्यवहारमा सामाजिक स्वीकृति पूर्ण रूपमा स्थापित भएको छैन। विद्यालय पाठ्यक्रममा समावेशी यौनिक शिक्षा सीमित छ; परिवार र समुदायमा खुला संवादको अभाव छ। यस्तो अवस्थामा फरक यौनिक अभिमुखता वा लैङ्गिक पहिचान भएका युवाहरूले मानसिक स्वास्थ्यमा दबाब, आत्मसम्मानमा कमी, र सामाजिक वहिष्करणको अनुभव गर्न सक्छन्। यदि उनीहरू अपाङ्गता भएका पनि छन् भने, सूचना र सहयोग सेवामा पहुँच झन् कठिन हुन्छ।

अपाङ्गताको प्रश्नलाई नेपालमा प्रायः कल्याणकारी (Welfare Lens) दृष्टिकोणले मात्र हेर्ने प्रवृत्ति छ। अधिकारमा–आधारित दृष्टिकोण (Right based Lens) ले भने भौतिक पहुँच (र्याम्प, पहुँचयुक्त शौचालय), सूचना पहुँच (ब्रेल, सांकेतिक भाषा), र सेवामा समान अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्ने बताउँछ। तर यी प्रयासहरू प्रायः लैङ्गिक र यौनिक विविधताको सवालसँग जोडिँदैनन्। उदाहरणका लागि, सांकेतिक भाषा दोभाषे उपलब्ध भए पनि यदि सेवा प्रदायकको सोच पूर्वाग्रही छ भने, लैङ्गिक पहिचान भएका बहिरा युवाले सुरक्षित र गोप्य स्वास्थ्य सेवा पाउन सक्दैनन्। त्यसैले पहुँच मात्र होइन, संवेदनशीलता र गोपनीयता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

अन्तरछेदियताको अर्को आयाम भौगोलिक र सामाजिक–आर्थिक सन्दर्भ हो। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका युवाहरूमा सूचना प्रवाह, डिजिटल पहुँच र विशेषज्ञ सेवाको अभाव देखिन्छ। त्यसमाथि दलित, जनजाति वा मधेसी समुदायसँग सम्बन्धित पहिचान जोडिँदा असमानताको तह अझै गहिरो हुन्छ। अपाङ्गता भएका र फरक लैङ्गिक पहिचान भएका ग्रामीण युवाले कानुनी अधिकारबारे जानकारी नपाउनु, प्रहरी वा स्वास्थ्य संस्थामा विश्वासको अभाव हुनु, तथा परिवारको समर्थन नपाउनु सामान्य समस्या हो।

नीतिगत रूपमा नेपालले राष्ट्रिय युवा नीति २०८२, अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन २०७४, लैङ्गिक समानता सम्बन्धी प्रावधान र समलैङ्गिक विवाहको कानुनी मान्यता जस्ता महत्वपूर्ण कदम चालेको छ। तर कार्यान्वयनको तहमा अन्तरछेदिय दृष्टिकोण कम देखिन्छ। कार्यक्रमहरू प्रायः एउटै पहिचान समूहलाई लक्षित गर्छन्—जस्तै “युवा कार्यक्रम”, “अपाङ्गता कार्यक्रम” वा “महिला कार्यक्रम”—तर बहुपहिचान भएका व्यक्तिको विशिष्ट आवश्यकतालाई समेट्ने समन्वयकारी ढाँचा दुर्लभ छ।

यस सन्दर्भमा केही महत्त्वपूर्ण कदमहरू आवश्यक छन्। पहिलो, तथ्याङ्क सङ्कलनमा अन्तरछेदिय दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। उमेर, लिङ्ग, अपाङ्गताको प्रकार, यौनिक अभिमुखता र लैङ्गिक पहिचानका आधारमा विभाजित तथ्याङ्क बिना लक्षित नीति निर्माण सम्भव हुँदैन। दोस्रो, सेवा प्रदायकहरू—शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय तहका प्रतिनिधि—लाई संवेदनशीलता तथा अधिकार–आधारित तालिम दिनुपर्छ। तेस्रो, युवा स्वयंको नेतृत्व र सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ, विशेषगरी अपाङ्गता भएका र यौनिक/लैङ्गिक अल्पसंख्यक युवाहरूको।Nothing about us, without us भन्ने सिद्धान्त व्यवहारमा उतार्नु जरुरी देखिएको छ।

चौथो, विद्यालय र कलेज तहमा समावेशी यौन शिक्षा र जीवनउपयोगी सीप सम्बन्धी कार्यक्रमहरु विस्तार गर्नुपर्छ, जसले विविध पहिचानप्रति सम्मान, सहमति (consent), र मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्वबारे जानकारी दिन्छ। पाँचौँ, सुरक्षित र गोप्य परामर्श सेवा—अनलाइन तथा अफलाइन—निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ युवा बिना डर आफ्ना अनुभव आदानप्रदान गर्न सकून्।

अन्ततः, अन्तरछेदियता केवल सैद्धान्तिक अवधारणा होइन; यो दैनिक जीवनमा अनुभव गरिने वास्तविकता हो। नेपालमा समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न युवा, अपाङ्गता, यौनिकता र लैङ्गिकताको सवाललाई छुट्टाछुट्टै होइन, समग्र रूपमा हेर्नुपर्छ। विविध पहिचानलाई कमजोरी होइन, शक्ति र सम्भावनाको रूपमा स्वीकार गर्ने सोच निर्माण गर्न सके मात्र सबै युवाले सम्मान, सुरक्षा र अवसरको समान हक प्राप्त गर्न सक्छन्। यही समावेशी दृष्टिकोणले दिगो विकास र सामाजिक रूपान्तरणको मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।

 

 

लेखक परिचय

(रिजाल किशोर, नेपालमा १५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि विकास, सामाजिक समावेशीकरण र नीति अनुसन्धानमा सक्रिय छन् ।GEDSI (लैङ्गिक समानता, अपाङ्गता तथा सामाजिक समावेशीकरण), मानव अधिकार र युवा सहभागिताका विज्ञ रिजाल सोसियो इन्जिनियरिङ रिसर्च सेन्टर प्रा.लि., काठमाडौंका प्रबन्ध निर्देशक हुन्।