दाङदेखि अमेरिकासम्म: एक अथक यात्रीको सपना र सफलताको उकालो

काठमाडौँ – नेपालको पश्चिम दाङबाट सुरु भएको एउटा सामान्य यात्रा आज कसरी विश्वस्तरको नीति निर्माण र सामाजिक रूपान्तरणको एउटा बलियो खम्बा बन्न पुग्यो? यसको उत्तर खोज्न हामीले शशि शर्मा मजगैयाँको दुई दशक लामो कर्मठ जीवनलाई नियाल्नुपर्ने हुन्छ। लेखक, अधिवक्ता,सर्जक र विकास विज्ञका रूपमा परिचित शशि आज केवल एउटा नाम मात्र होइनन्, उनी परिवर्तनको एउटा सिङ्गो अभियान हुन् ।

शैक्षिक आधार: बहुआयामिक बौद्धिकताको उदय

शशिको व्यक्तित्वको जग उनको अध्ययनशील स्वभावले निर्माण गरेको हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अङ्ग्रेजी साहित्य र राजनीति शास्त्रमा दुईवटा स्नातकोत्तर तह पूरा गरेका उनले कानुन र ग्रामीण विकासमा समेत स्नातक हासिल गरे । यो बौद्धिक विविधता नै उनको सफलताको मुख्य कडी हो, जसले उनलाई समाजलाई साहित्यिक भावना, राजनीतिक चेतना र कानुनी उपचार गरी तीनवटै कोणबाट हेर्न सक्ने बनायो।

नीतिगत नेतृत्व

राष्ट्रिय युवा गैरसरकारी संस्था महासङ्घ नेपाल (NFYN) को केन्द्रीय अध्यक्षको रूपमा शशिको कार्यकाललाई ‘युवा सशक्तिकरणको पुनर्जागरण’ भन्न सकिन्छ । उनले देशभरका युवा-नेतृत्वमा रहेका संस्थाहरूलाई एउटै छातामुनि गोलबन्द मात्र गरेनन्, बरु युवाहरूलाई ‘नीति निर्माता’ को रूपमा स्थापित गरे । मजगैयाँले नेपालको युवा राजनीति र सरकारी नीति निर्माणमा एउटा ऐतिहासिक मानक स्थापित गरेका छन्।  उनले ‘राष्ट्रिय युवा नीति २०८२’ तर्जुमा गर्ने ऐतिहासिक प्रक्रियाको नेतृत्व गरे । उनी केवल सहरिया गोष्ठीमा मात्र सीमित रहेनन्, बरु यो नीति तयार पार्न उनले देशभरका ७ वटै प्रदेश र भुइँतह (Grassroot level) सम्म पुगेर व्यापक जनसंवाद सञ्चालन गरे। युवाहरूका वास्तविक समस्या र सपनाहरूलाई सङ्कलन गरी उनले मन्त्रालयलाई तथ्याङ्कमा आधारित (Data-based) ठोस सल्लाह प्रदान गरे, जसका कारण यो नीति अहिले सफल रूपमा लागू भइसकेको छ।

त्यसै गरी, संयुक्त राष्ट्र संघको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) लाई स्थानीयकरण गर्न र यसको सफल कार्यान्वयनका लागि शशिको भूमिका अग्रणी रहेको छ। उनले नेपालका सातै वटा प्रदेशमा भव्य ‘प्रादेशिक युवा सम्मेलन’ हरू सफलतापूर्वक सञ्चालन गरी दिगो विकासका लक्ष्यहरू कार्यान्वयनमा युवाहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता र स्वामित्व सुनिश्चित गराएका छन्। यी सम्मेलनहरूले स्थानीय स्तरमा दिगो विकासका एजेन्डाहरूलाई स्थापित गर्दै नीतिगत सुधार र कार्यान्वयनमा राज्यलाई दबाब र सहयोग दुवै पुर्‍याउन सफल भए।

संघीय संसद्देखि प्रदेशसम्मको प्रभाव

शशि शर्मा मजगैयाँको व्यक्तित्वको एउटा बलियो पाटो नीतिगत तहमा उनले पुर्‍याएको बौद्धिक र रणनीतिक योगदान हो। उनले संविधान सभादेखि पछिल्ला संघीय संसद् र सातै प्रदेश सभाका सदस्यहरूसँग जैविक विविधता र जलवायु परिवर्तनका गम्भीर मुद्दाहरूमा निरन्तर नीतिगत संवाद (Policy Dialogue) सञ्चालन गर्दै आएका छन्। विशेष गरी WWF र USAID जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँगको साझेदारीमा उनले संसद् र संसदीय समितिहरूसँग लामो समयसम्म संवादको शृङ्खला चलाएका थिए। उनको यो संयोजन र नेतृत्वले संसद्लाई वातावरणीय कानुन निर्माण, जैविक विविधता संरक्षण र जलवायु अनुकूलनका विषयमा नीतिगत रूपमा सुसूचित (Policy Informed) बनाउन महत्त्वपूर्ण सघाउ पुग्यो। यो नियमित संवादको शृङ्खलाले राष्ट्रिय नीतिहरूमा वैज्ञानिक तथ्य र भुइँतहको आवश्यकतालाई जोड्ने ऐतिहासिक काम गरेको छ।

शशिको कार्यशैली—जसमा गहिरो अध्ययन, सरकारसँगको दिगो समन्वय र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूसँगको प्राविधिक साझेदारी झल्किन्छ—वास्तवमै अनुकरणीय छ। उनले नीति निर्माण प्रक्रियालाई केवल कागजमा मात्र सीमित नराखी भुइँतहको आवाज र विश्वव्यापी एजेन्डाहरूसँग तादात्म्य मिलाएर कार्यान्वयनको तहसम्म पुर्‍याउन ठुलो योगदान दिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको आवाज र ‘युएस ईपीए’ को अनुभव

शशिको क्षमता नेपालको सीमाभित्र मात्र सीमित छैन। अगस्ट २०२४ मा अमेरिकाको न्यु अर्लिन्समा आयोजित ‘U.S. EPA National Ambient Air Monitoring Conference’ मा उनको सहभागिता नेपालका लागि गर्वको विषय बन्यो ।  त्यहाँ उनले वातावरणीय स्वास्थ्य र वायु गुणस्तर अनुगमनका अत्याधुनिक प्रविधिहरूका बारेमा विज्ञता हासिल गरे ।

यही अनुभवलाई उनले स्वदेश फर्किएपछि व्यावहारिक रूपमा उतारे। उनकै नेतृत्वमा काठमाडौँ महानगरपालिकामा Real-time Air Quality Monitoring System को सुरुवात भयो ।  यसले महानगरको नीति निर्माणलाई ‘तथ्यमा आधारित’ बनाउन सफल भयो, जसले काठमाडौँको आकासलाई सफा बनाउने दीर्घकालीन योजनामा ठुलो टेवा पुर्‍याएको छ ।

 हाल उनी ‘आवाज इन्टरनेसनल’ (Aawaj International) को अध्यक्षको रूपमा पनि क्रियाशील छन्। यस संस्थालाई अमेरिकामा समेत दर्ता गरेका मजगैयाँको विभिन्न रचनात्मक कार्य गर्ने  लक्ष्य छ। उनको मुख्य उद्देश्य विदेशमा रहेका नेपाली (नेपाली डायस्पोरा) लाई नेपालको विकास र समृद्धिसँग जोड्नु हो। अमेरिका र अन्य देशमा रहेका नेपालीहरूको ज्ञान, सीप र पुँजीलाई मातृभूमिको हितमा परिचालन गर्न उनले एउटा बलियो सेतुको काम गरिरहेका छन्।

कानुनी क्षेत्रमा विशिष्टता र सामाजिक प्रतिबद्धता

कानुनी क्षेत्रमा शशिको उचाइ लोभलाग्दो छ। उनी ‘नेसनल लिगल हाउस’ (National Legal House) का संस्थापक हुन्। उनी विशेष गरी ‘प्रतिलिपि अधिकार’ (Copyright) र ‘बौद्धिक सम्पत्ति’ (Intellectual Property) सम्बन्धी कानुनमा गहिरो दख्खल राख्छन्। यसका साथै फौजदारी मुद्दाहरू (Criminal Cases) मा पनि उनको सफलताको छुट्टै रेकर्ड छ। कानुनलाई केवल व्यवसाय मात्र नभई सेवाको माध्यम ठान्ने शशिले गरिब, असहाय र न्यायको पहुँच बाहिर रहेकाहरूका लागि ‘निःशुल्क कानुनी उपचार’ (Pro-bono Legal Service) गर्ने प्रतिबद्धता समेत जनाएका छन्।

मानवताका पहरेदार: राप्ती समाज काठमाडौँमार्फत अतुलनीय समाजसेवा

शशि शर्मा मजगैयाँको अर्को बलियो पहिचान ‘निस्वार्थी समाजसेवी’ को हो, जसले राप्ती समाज काठमाडौँमार्फत असाहय र पीडितहरूको सेवामा आफूलाई समर्पित गरेका छन्। वि.सं. २०६३ सालदेखि निरन्तर सक्रिय रहेका मजगैयाँले यस संस्थामा सदस्य, सचिव र महासचिव हुँदै दुई कार्यकाल अध्यक्षको रूपमा सफल नेतृत्व गरिसकेका छन् र हाल उनी संस्थाको ‘संरक्षक’ का रूपमा रहेका छन्। उनले राप्ती क्षेत्रका गम्भीर बिरामीहरूलाई काठमाडौँमा उपचारका लागि आवश्यक समन्वय र आर्थिक सहयोग जुटाउने देखि जेहेन्दार तथा विपन्न विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गर्ने कार्यसम्मको नेतृत्व गरिरहेका छन्।

प्राकृतिक विपद्को समयमा उनी सधैँ अग्रपङ्क्तिमा देखिन्छन्; चाहे त्यो विनाशकारी भूकम्प होस् वा भीषण बाढी, उनी राहत सामग्री बोकेर आफैँ फिल्डमा पुग्ने गर्छन्। विशेष गरी दाङ देउखुरीमा भएको भीषण आगलागीको समयमा उनी आफैँ घटनास्थलमा पुगेर राहत वितरण र पुनर्निर्माणका कार्यमा सक्रिय रूपमा खटिएका थिए। यसका साथै युवा सशक्तीकरणका विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरी उनले सयौँ युवाहरूलाई आत्मनिर्भर बन्न र सामाजिक उत्तरदायित्व वहन गर्न प्रेरित गर्दै आएका छन्। उनको यो निरन्तरको सेवा भावले गर्दा नै उनलाई हालै ‘राप्ती सामाजिक सम्मान २०८२’ बाट विभूषित गरिएको हो।

विपद् व्यवस्थापन: कागजबाट समुदायको घरदैलोसम्म

शशि शर्मा मजगैयाँको कार्यकुशलताको अर्को एउटा उत्कृष्ट नमुना विपद् जोखिम न्यूनीकरण र व्यवस्थापन (DRRM) क्षेत्रमा उनले पुर्‍याएको योगदान हो। जापान सरकार (MoFA Japan) र JISP सँगको प्राविधिक सहकार्यमा उनले मधेश प्रदेशको सप्तकोशी र काठमाडौँमा सञ्चालन गरेको ‘समुदायमा आधारित विपद् प्रतिकार्य तथा व्यवस्थापन’ (CBDRM) परियोजनाले स्थानीयस्तरमा ठुलो परिवर्तन ल्याएको छ। सप्तकोशी जस्तो बाढीको उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उनकै नेतृत्वमा विभिन्न विपद् पूर्वतयारीका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिए, जसले त्यहाँको विपद् जोखिम न्यूनीकरण प्रणालीलाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

यो परियोजना केवल कागजमा योजना बनाएर मात्र सीमित भएन; शशिले यसलाई ‘स्वयंसेवक कार्ययोजना’ (Volunteer Action Plan) मार्फत काठमाडौँका वडा स्तरसम्म संस्थागत गरिदिए। उनले तयार पारेको यही कार्ययोजनाकै आधारमा अहिले पनि काठमाडौँका विभिन्न क्षेत्रमा विपद् व्यवस्थापनका कार्यहरू निरन्तर भइरहेका छन्। उनको यो पहलले समुदायलाई यति सक्षम बनाएको छ कि अब ती क्षेत्रका बासिन्दाहरू भविष्यमा आउन सक्ने सम्भावित विपद्मा सरकारको मुख नताकी आफैँ जोगिन र अरूलाई जोगाउन आत्मविश्वासी बनेका छन्।

शशिको दिगो विकाससम्बन्धी दूरदृष्टि र सरकारसँग प्रभावकारी समन्वय गर्ने शैली वास्तवमै अनुकरणीय छ। उनले स्थानीय सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय निकायबिच एउटा यस्तो मजबुत सेतु निर्माण गरे, जसले विपद् व्यवस्थापनलाई केवल ‘तत्कालको राहत’ मा मात्र सीमित नराखी ‘दीर्घकालीन सुरक्षा’ को प्रत्याभूति गराएको छ।

यसको दीर्घकालीन प्रभाव यो हो कि— अब ती समुदायहरू भोलि आउने विपद्मा सरकारको मुख नताकी आफैँ जोगिन र अरूलाई जोगाउन सक्षम भएका छन् ।

कला, सञ्चार र कानुनी न्यायको संगम

शशिको जीवनको अर्को पाटो उत्तिकै चम्किलो छ।करिब १५ वर्ष क्यापिटल एफएम,राजधानी एफएम, गोरखा एफएममा र २ वर्ष हिमालय टेलिभिजनमा बिताएका उनले २००० भन्दा बढी सार्वजनिक कार्यक्रमहरूको सफल सञ्चालन गरेर जनस्तरमा गहिरो प्रभाव पारे ।  

सर्जकका रूपमा शशि शर्मा मजगैयाँको परिचय अत्यन्तै सुमधुर र प्रभावशाली छ। उनका ‘परिभाषा’, ‘संगम’, ‘साँइत’, ‘गीताञ्जली’, र ‘सुनामी’ जस्ता आधा दर्जनभन्दा बढी चर्चित म्युजिक एल्बम तथा गजल सङ्ग्रहहरूले नेपाली कला र सङ्गीतको क्षेत्रलाई समृद्ध बनाएका छन्। उनी विशेष गरी गजल र आधुनिक गीतका सशक्त हस्ताक्षर हुन्, जसको पुष्टि उनको गजल र गीत सङ्ग्रहको पुस्तक ‘शशिभित्रका शशिहरू’ ले गर्दछ। सिर्जनामा मात्र सीमित नरही उनले ‘राप्ती संगम’, ‘गजल यात्रा’, ‘लोकप्रिय’, र ‘निर्झर’ जस्ता प्रतिष्ठित साहित्यिक तथा खोजमुलक पत्रिकाहरूको सम्पादकका रूपमा काम गर्दै नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिमा ठुलो गुन लगाएका छन्। स्रष्टाको सम्मान र प्रोत्साहनमा उनको भूमिका अग्रणी छ; उनले गजल र सङ्गीत अवार्डहरूको नेतृत्वकर्ताका रूपमा हजारौँ नयाँ तथा स्थापित स्रष्टाहरूलाई सम्मान, प्रोत्साहन र मञ्च प्रदान गर्दै कला क्षेत्रको व्यावसायिक विकासमा ऐतिहासिक योगदान पुर्‍याएका छन्।

संस्थाको नेतृत्वपंतिमा रहँदै अधिवक्ताको रूपमा उनले Music Royalty Collection Society Nepal (MRCSN) मा रहेर स्रष्टाहरूको प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) संरक्षणका लागि गरेको कामले आज हजारौँ गीतकार र सङ्गीतकारहरूलाई आफ्नो सिर्जनाको उचित मूल्य पाउन मद्दत गरेको छ ।

 एउटा अदम्य यात्राको सम्मान

समाज सेवा, कानुन, सङ्गीत र वातावरण संरक्षणमा पुर्‍याएको दुई दशक लामो निरन्तर योगदानको कदर गर्दै उनलाई हालै ‘राप्ती सामाजिक सम्मान २०८२’ बाट सम्मानित गरियो 

शशि शर्मा मजगैयाँको कथा एउटा सफल व्यक्तिको विवरण मात्र होइन, यो त ‘जसरी पनि समाजका लागि केही गर्नुपर्छ’ भन्ने अठोट बोकेका प्रत्येक नेपाली युवाका लागि प्रेरणाको स्रोत हो। उनी आज पनि उत्तिकै जोसका साथ काठमाडौँका सडकदेखि नीति निर्माणका टेबलसम्म सक्रिय छन्, जसको एउटै लक्ष्य छ— एक समृद्ध र उत्थानशील नेपाल।